HISTORI E SHKURTËR MBI SHËRBIMIN DIPLOMATIK SHQIPTAR, DERI NË LUFTËN E DYTË BOTËRORE

HISTORI E SHKURTËR MBI SHËRBIMIN DIPLOMATIK SHQIPTAR, DERI NË LUFTËN E DYTË BOTËRORE[1]

MAL BERISHA


Ndonëse shteti shqiptar modern e fillon jetën e tij më 28 Nëntor 1912, shqiptarët kanë dëshmuar aftësi të komunikimit diplomatik përpara kësaj date. Për të mos shkuar shumë thellë në histori, le të ndalemi tek diplomacia e Skënderbeut dhe mardhënjet me Mbretërinë e Napolit, Republikën e Venedikut dhe Shtetin e Vatikanit.

Më vonë kur Shqipëria ra plotësisht nën pushtimin otoman, shqiptarët e treguan veten si shumë të aftë. Ndër ta, dy burrrështetas shqiptar të cilët drejtuan dyshtete shumë të fuqishme mesdhetare, drejtuan edhe diplomacinë e këtyre vendeve. I pari, Mehemt Ali Pashai i Kavallës, themeluesi I Egjuptit modern i cili sundoi nga viti 1805 deri më 1849, njihet për diplomacinë e tij, sidoms atë me anglezet dhe francezët. Po ashtu dy herë Kryeminstër i Italisë, arbëreshi Francesko Crispi e ka drejtuar shtetinitalian dhe për rrjedhoje diplomacinë e saj në dy etapa të rëndësishme, 1887 deri më 1891 si dhe 1893 deri  1896. Ndërkohë, mardhënjet e Ali Pashë Tepelenës me misionarë të huaj dhe konsullata të vendosura në oborrin e tij janë historikisht të njohura.

Ajo që vlen edhe më shumë për tu shënuar është fakti që vetë shteti i ri shqiptar u themelua nga njëri prj diplomatëve më të shquar të Perandorisë Osmani, Ismail bej Vlora. Jeta e tij, përpara se të shpalltë Pavarësinë e Shqipërisë, me gjithë turbulencat që kishte, ishte kryesisht e lidhur me diplmacinë. Ishte ndjenja e zjarrtë e patriotit, e kombinuar me mjeshtërinë e diplomatit në rrethanat historike në të cilat u gjend Shqipëria që solli aksionin e tij më të rëndsishëm historik –  Shpalljen e Pavarësisë.

Me fillimin e shtetit shqiptar, edhe pse i gjymtuar nga fuqitë e mëdha, i ndërtuar vetëm në gjysmën e territoreve të veta, një ndër gjërat e para duhej të ishte një aktivitet i dendur diplomatik. Qeveria e Vlorës me aq burime sa kishte, u mundua me çdo mjet të kërkonte njohje dhe mbështetje nga fuqitë e mëdha. Për këtë u shfrytëzuar miqësite, ose lobimet siç konsiderohen sot, në vendet me fuqi të madhe vendimarrëse. Mbështetja që mori Ismail Qemali, mund të thuhet se ishte pjesë e një mjeshtrie të madhe diplomatike.

Ismail Qemali . Në dhjetor të vitit 1918, në mbarim të Luftës së Madhe, shqiptarët arritën të formojnë një qeveri e cila njihet me emrin Qeveria e Durrësit me Kryeministër Turhan Pashë Përmetin dhe Ministër të Jashtëm Myfit Libohoven. Diplomacia e kësaj qeverie shënon kulmin e saj me pjesmarrjen në Konferencën e Paqës në Paris, 1919, ku spikat pjesmarrja e amerikanit Charles Telford Erickson si deiplomat amerikan dhe I deleguar I VATRËS.  Korrespendenca e tij me Presidentin Willson ka luajtur rol shumë të madh në ruajtjen e Shqipërisë. Pjesmarrës ishin Luigj Bumçi, Michael Turtullin, Mehmet Konica dhe vetë Turhan Pasha.

Në vitin 1920 u mbajt Kongresi i Lushnjës prej nga doli Qeveria e Sylejman Delvinës me Ministër të Jashtëm Mehmet Konicën. Përpjekjet e saj për ruajtjen e territorit të Shqipërisë dhe përzënjen e italianve nga Vlora janë të jashtëzkonshme. Akti më i madh diplomatik i kësaj qeverië është Panimi i Shqipërisë si vendi  i 43 – të antar i Lidhjes së Kombeve dhe përfaqësimi që Peshkopi Fan Noli i bëri çështjes shqiptare në Gjenevë. Diplomacia shqiptare atë botë u mbështet nga miku më i madh i shqiptarëve të asaj kohe, politikani britanik Aubrey Herbert me ndihmën e pakursyer  të Lordit anglez Rober Cecil si dhe të kanadezit Rowell si dhe indianit Ali Imam. Përfaqësues diplomatikë të kësaj qeverie u dërgun vetëm në dy vende: Itali, Myfid Libohova dhe në Austro – Hungari, Syrja Vlora. Në vitin 1921 filluan të hapen përfaqësi konsullore dhe përfaqësi nderi. Me 26 Tetor 1926 Rregjenca caktoi Dr Charles Telford Erickson në Washington ndërsa Fuad Dibrën në Stamboll. Po kështu në Gjenevë emërohet Eugene Pitard si konsull nderi ndërsa në Londër Loyon Thompon. Lec Kurti u caktua konsull në Bari të Italisë. Në vitin 1921 Britania e Madhe dërgoi si Ministër Fuqiplotë Harry Charles Augustus Eyres çfarë shënon edhe vendosjen zyrtare të mardhënjeve diplomatike me këtë vënd dhe të parin diplomat të akredituar në vendin tonë. Vetëm dy muaj më pas vendi ynë dërgon në Londër Mehmet Konicës si  i pari diplomat yni në Britaninë e Madhe. Ndërkohë në Bernë të Zvicrës emërohet Benedikt Binishti si konsull i përgjithshëm. Në atë kohë Pandeli Evangjeli si Ministër i Jashtëm hap një seri zyrash diplomatike në Washington, Stamboll, Vjenë, Bukuresht, Paris dhe Aleksandri e Gjenevë. Në Washington shërben Kostandin Çekrezi dhe më pas Dr Kostandin Tashko. Në Ppris shërbeu Mit’hat Frashëri. Ndërkohë Franca emëron Jean Beguin Billecocq si të ngarkuar me punë në Shqipëri. Me rëndësi ishte hapja e misonit të parë të ShBA – vë në Shqipëri me datën 28 korrik të vitit 1922 me përfaqësues Maxwell Black i cili zevendësohet prej Ministrit Fuqiplotë Grant Smith. Një emër i njohur i diplomacisë italiane, markezi Carlo Durrazo u emërua në Shqipëri në vitin 1922 dhe qëndroi deri në vitin 1925. Ndërsa Ali Asllani u caktua në Trieste të Italisë. Hungaria po kështu emeroi të dërguarin e vet kontin Albert Menes de Hidveg në vitin 1922. Duke e zgjeruar hartën e shërbimit diplomatik shteti shqiptar avancoi drejt Sofjes me Viktor Plumbin, dhe më vonë Konstandin Boshnjakun si të ngarkuar me punë. Me gjithë përpjekjet e bëra, përbërja  e MPJ së nuk ishte strukturuar ende si duhet. Prandaj Ministri i Jashtëm Pandeli Evangjeli më 2 shkurt 1923 kaloi në parlament strukturën me Sekretar të Përgjithshëm Xhaver Vilën. Në atë kohë u emeruan shumë konsuj nderi në qëndra të rëndësishme si në Brindsi, Luksemburg, Torino, Lejpcig, Pragë, Stockholm, Kopenhagë, Mynih etj. Ndërkohë në Janar të vitit 1923 Mbretëria Greke hap zyrën e vet në Durrës.  Menjëhërë qeveria shqiptare dërgoi në Athinë Mid’hat Frashërin si Ministër Fuqiplotë në oborrin e Mbretit Konstandin. Gjermanët e hapën zyrën e vet në Tiranë në vitin 1923 por Shqipëria për tremëbëdhjetë vjet rrjesht u mjaftua me veprimtarinë e konsujve të saj të nderit nëpër atë vend. Qeveria e Revolucionit të Qershorit e Fan Nolit përjetoi izolim shumë të madh diplomatik ndërkombëtar sidomos pas kërkesës për hapje përfaqësie diplomatike sovjetike në Tiranë. Kjo bëri që një delegacion sovjetik i ardhur në Tiranë të largohej pa asnjë kontakt diplomatik.

Pas kthimit të Zogut dhe shpalljes së Shqipërisë Republikë, Ministër i Jashtëm u emërua Myfid Libohova ndërsa në Romë u dërgua i vëllai Eqremi.  Gjatë kësaj periudhe pati një zevendësim thuajse të plotë të trupit diplomatik me njerëz të besuar të Zogut, kryesisht prej atyre që kishin studiuar në shkollat italiane, sidomos në ato ushtarake. Megjithatë emra të njohur të qeverive të mëparshme gjëndeshin nëpër misionet diplomatike shqiptare si Iliaz Vrioni, Eqrem Libohova, Xhemal Frashëri, Medi Frashëri, Xhemal Dino, Eqrem Vlora, Ali Asllani. Në këtë kohë dalin në skenë emra të tjerë të diplomacisë shqiptare si Rauf Fico, dhe shkrimtari dhe patrioti i njohur Faik Konica i cili hap Legatën Shqitare në Washington dhe sekretar Hito Sadiku. Në vende tjera si në Rumani shërben Selaudin Blloshmi. Në mardhënjet me Greqinënë të cilat ishin jashtëzakonisht të tensionura vjen një epokë e re për shkak të ndihmesës së dhënë nga arvanitasi Pangalltos i cili doli në krye të qeverisë greke dhe që  i shpërndau organizatat pan verio – epirote dhe shuajti për pak kohë përpjekjet e sillogjit për pretendime territoriale ndaj Shqipërisë.

Ndërkohë në listën e trupit diplomatik shfaqet një emër shumë i vyer i këtij shërbimi Eqrem Bej Vlora i cili emërohet në Londër për të ndjekur ecurinë e mbështetjes angeze ndaj Shqipërisë në telashet e pandërprera që i dilnin me Beogradin. Një skandal me një spiun serbo malazes i quajtur Vuk Gjurashkovic solli ndërprerjen e mardhënjeve të Beogradit me Tiranën dhe tërheqen e Ceno beg Kryeziut, diplomatit famekq nga kryeqytetu jugosllav. Më 22 nëntor  1927 u nënshkrua ai që njihet si Pakti i Dytë i Tiranës prej Ministrit shqiptar të Punëve të Jashtme Iljaz Vrioni dhe atij Italian Ugo Sola. Ai mbante pjesën e tretë të paktit të parë të vitit 1925 dhe pranonte shtesa të tjera. Ndërkohe qeveria greke nuk po iu përmbahej angazhimeve të veta për popllsinë çame madje situata po përkeqësohej deri sa Iljaz Vrioni paraqiti ankesë tek Sekretari i përgjithshëm i Lidhjes së Kombeve  Erich Drummond me nënshkrimin e MPJ shqiptar Iliaz Vrioni. Si përherë, grekët, nëpërmjet të MPJ të tyre Politis nuk pranuan asnjë kërkesë shqiptare.

Pas shpalljes së Shqiërisë Mbretëri, diplomacia shqiptare prjetoi një situatë të re. Fakt është që brenda pak ditëve atë e njohën mbi njëzet e pesë shtete por pati edhe shtete si Turqia e cila jo vetëm nuk e njohu por për afro tre vjetë i ndërpreu mardhënjet diplomatike me Shqipërinë. Iljaz Vrioni vazhdoi të mbetej Ministër i Jashtëm. Në vitin 1932 mardhënjet me Turqinë u rivendosën dhe Nezir Leskoviku u emërua si i ngarkuar me punë në Ankara. Në këtë periudhë del edhe Ligji organik për shërbimin diplomatic, i cili duhet konsideruar si shumë modern për kohën. Ai parmbante detyrat dhe të drejtat si që ka çdo diplomat shqiptar i tërë niveleve të asaj kohe.

Ligji u nënshkruar nga KM Koco Kota dhe Ministri i jashtëm Rauf Fico. Sekretari Ministrisë në atë kohë u bë Xhaferr Vila. Shqipëria ndërtoi një trupë diplomatike relativisht të admirushme dhe të shpërndarë mjaft mirë nëpër botë, sigurisht në pajtim me mundësitë e saj buxhetore.

Ne vitin 1932-1933 pllakosi një krize ekonoimke e cila e detyroi shtetin të shkurtojë buxhetin e shërbimit diplomatik me 50%. Prandaj edhe e tërë Ministria mbeti  vetëm me 14 punonjës përfshirë Ministrin, Hysen Vrioni dhe Sekretarin e përgjithshëm Dhimitër Berati. Pati shkurtime edhe në personelin jashtë vendit dhe diplomatët më të mirë u dërguan në qendrat më të rëndësishme si bje fjala Xhemal Dine  në Londër, Rauf Fico në Beograd, Nezir Leskoviku në Ankara. Një numër diplomatësh të asaj kohe kanë lënë gjurmë me veprimtarinë e tyre. Ndër ta shquhen Dhimitër Kosturi, Konstandin Mima, Kosta Meksi, Pandeli Nase, Zef Prenushi, Asaf Xhaxhuli, Qmal Jusufati, Remzi Çelo, Sofokli Comorra, Tahir Shtylla. Në Ministri filloi të funksiononte shumë mirë konkurisi për marrjen në detyrë të diplomatëve. Në vitin 1936 konkuruan shumë kandidatë dhe fituan  të tillë si Hamid Kokalari, Angjelin Kakarriqi, Mikel Çoba, Stavri Katundi, më vonë Jani Evangjeli, Felatun Vila, Petro Kisi, Rexhep Shazi, Asllan Ypi, Xhahid Koka, Sotir Avrami, Nush Bushati, Lazer Çetta, Mikel Çoba, Ferid Dervishi, Qenan Dibra, Rasi Dino, Xhemil Dina, Vasil Dogani,  Alexander Stavre Drenova, (Asdreni),  Dervish Duma, Dhimiter Engjelli, Jani Evangjeli, Rauf Fico, Medi Frashëri, Mid’hat Frashëri, e sa e sa të tjerë.  

Një gjë që bie në sy në tekstin e dekretimeve të diplomatëve titullarë (Ministra Fuqiplotë) në kohën e Republikës së Parë ishte teksti që e shoqëron:

“…Pres prej tij besnikëri dhe zell në detyrë, shërbime të drejta me ndërgjegje të pastër e kombëtare për Republikën tonë Shqiptare.”

 Me ardhjen e Mbretërisë, iu kushtua shumë rëndësi edukimit patriotic. Këtë e vërteton edhe teksti i shtypur në cdo pashaportë:

“Ta dijsh dhe të jesh i sigurtë se fatbardhësia dhe lumtunija jote gjindet në Shqipni, e cila t’ep nder e të falë emnin Shqiptar; Ruaje mire karakterin kombtar dhe kryenaltësinë shqiptare; bindju ligjeve dhe urdhnave të vendit, kudo që të jesh; Çdo shqiptar asht vllau i yt: nderoje kurdohere dhe ndihmoje kur të ketë nevojë. Mos e përbuz gjuhën e nanes s’ate tue folë në gjuhë të huej, kur nuk asht nevoja. Ndero flamurin e Atdheut t’and: kush nuk e nderon Shenjin e kombësisë, shnderon vehten e vet.”

Po në këtë kohë shërbimi diplomatik Amerikan forcohet me një emër shumë të madh me reputacion të njohur ndërkombëtar: Ministri Fuqiplotë Herman Bernstein një poet, shkrimtar, gazetar investigative, zbulues, historian, mik i tre presidentëve amerikanë, Theodor Roosevelt, Woodrow Wilson dhe Herbert Hoover. Ai ishte një hebrë lituanez i emigruar në ShBA dhe një dashamirës i madh i popullit shqiptar. Ai jo vetëm që ndihmoi  shkollat amerikane si ajo e Bujqësore e Kavajës, Shkolla teknike, ndihmoi Fondacionin Rockefeller anti malarje por edhe shkruan vepra të shquara për Shqipërinë. Ai shërbeu nga viti 1930-1933. Dhe ndonëse nuk jetoi gjatë (1867 – 1935) la një vepër të rëndësishme pas e cila e nderon Shqipërinë. Ai është edhe biografi i parë i Mbretit Zog. Një diplomat i atij kalibri nuk është akredituar as përpara as pas tij nga asnjë vend i botës në Shqipëri deri më sot.

Në vitet ’30 presioni ndaj Mbretërisë shqiptare për të ripërtërirë Marrvehshjen e Tiranës me kushte të reja që e kthenin vendin në një protektorat të plotë dhe shtet vasal ndaj Italisë u rrit shumë nga Musolini. Në këto rrethana diplomatët shqiptarë u gjetën në kushte të vështira kudo që ishin. Ministri i Jashtëm Italian dhe dhëndërr i Duçes po ashtu ushtronte trystni të madhe ndaj diplomacisë shqiptare. As përpjekjet e Jakomonit dhe as manovrat e tradhëtarit Zef Serreqi, nuk e bindën Mbretin që të pranonte projektin e Musolinit për kalimin e sovranitetit në duart e Viktor Emanuelit të Tretë.

Kështu pasoi pushtimi fashist Italian më 7 prill 1939. Në atë kohë veprimtaria e shërbimit diplomatik shqiptar ku më shpejt e ku më vonë ndërpritet. Diplomatët në përgjithësi mbeten në vendet ku janë, por tani si emigrantë. Disa prej tyre kthehen në atdhe ose emigrojnë për në vende demokratike si në ShBA, Britani, Francë, etj. Shumica e tyre të cilët mbetën në Shqipëri pas vitit 1944 u ndëshkuan nga qeveria komuniste, u denaun me vdekje ose burgje dhe internime. Nuk dihet nëse ndonjë prej tyre e arriti rënjen e komunizmit në vitin 1990.


[1] Për këtë shkrim janë përdorur midis tjerash edhe materiale nga libri i Prof Dr Uran Asllanit: “Diplomatët shqiptarë 1912-1939”